Bird of Passage : วิหคผู้ขับขานเรื่องเล่าอันเป็นนิรันดร์ของคนป่าแห่งเผ่า Wayuu

 

Bird of Passage คนป่ามาเฟีย หนังดีกรีรางวัล Best Latin-American Film ที่ผู้ชมมักจะพูดไปในทางเดียวกัน ในแง่ของเสนอภาพการเข้าสู่วงการการค้ากัญชาของชนเผ่าพื้นเมืองในโคลอมเบียเหนือ กับวิถีชีวิตที่เข้าไปสู่ใต้ร่มใหญ่ของระบบทุนนิยมของพวกเขาเหล่านั้นมากขึ้นเรื่อย ๆ ไปตามกาลเวลา หากแต่สิ่งหนึ่งที่เด่นชัดและเป็นสิ่งที่ถูกฉายภาพชัดในทุก ๆ ฉากอย่างสม่ำเสมอในหนังเรื่องนี้ก็คือ “ ความเป็น Wayuu ” ของ ‘คนป่า’ เหล่านี้ที่ฉายภาพชัดในฉากเปิดกับพิธีกรรมเลือกคู่ของ Zaida หญิงสาวในชุดพื้นเมืองและผ้าคลุมผมสีแดงสด กับใบหน้าที่ถูกแต่งแต้มด้วยสีเดียวกัน ตามธรรมเนียมปฏิบัติของหญิงสาวชาว Wayuu ที่ปรากฎในโปสเตอร์หนัง พร้อมเสียงบทเพลงที่กล่าวถึงความเป็น Wayuu และฉากปิดในฉากที่ Indira ลูกสาวของ Zaida ค่อย ๆ เดินจูงแพะตัวน้อยจากไปบนพื้นหลังทะเลทรายอันเวิ้งว้าง ไปพร้อม ๆ กับบทเพลงเดียวกันกับในตอนต้น สะท้อนภาพวิถีดั้งเดิมของพวกเขา ราวกับจะย้ำให้เห็นว่าไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน ผู้คนจะผ่านไปสักกี่รุ่น แต่ความเป็น Wayuu ของพวกเขาจะเป็นสิ่งเดียวที่ไม่ถูกกลืนกินให้หายไป และจะต้องถูกสืบทอดในฐานะ ‘เรื่องเล่าอันเป็นนิรันดร์’ แก่ลูกหลานสืบไป

หากจะตีความจากชื่อเรื่อง “ Bird of Passage ” หนังเรื่องนี้คงเป็นเหมือน “นก” ที่ทำหน้าที่เป็นตัวแทนของจิตวิญญาณในการส่งสารถ่ายทอดเรื่องราวต่าง ๆ ตามความเชื่อของชาว Wayuu ชนเผ่าพื้นเมืองส่วนใหญ่ที่อาศัยในเขตทะเลทราย Guajira แถบโคลัมเบียเหนือ ครอบคลุมไปจนถึงเขต Zulia ในแถบเวเนซูเอลาตะวันตกเฉียงเหนือ แน่นอนว่าที่ใดมีเรื่องเล่าเฉพาะที่ ที่นั้นย่อมมีภาษาเฉพาะในการใช้เล่าในฐานะเครื่องมือในการส่งต่อความคิด ความเชื่อ อันเกี่ยวโยงกับวิถีการใช้ชีวิตของตัวละครในหนังเรื่องนี้ หากใครได้ดูในฉบับ Soundtrack ก็จะสังเกตเห็นว่าตัวละครในหนังพูดกันสองภาษา บ้างเป็นภาษาสเปนตามประสาประเทศในแถบละตินอเมริกาที่คุ้นหูใครหลาย ๆ คน อีกภาษาหนึ่งที่ใช้กันเป็นส่วนใหญ่ของเรื่องเป็นภาษาของเผ่าวายู ที่เรียกว่า “  Wayuunaiki ” หนึ่งในภาษาตระกูล Arawak ซึ่งดูเหมือนว่ามันจะทำหน้าที่ของมันในการหล่อเลี้ยงความเป็น Wayuu ผ่านท่วงทำนองแห่งเรื่องเล่าที่ส่งต่อมาจากรุ่นสู่รุ่นได้เป็นอย่างดี ผ่านฉากต่าง ๆ ที่ฉายภาพวิถีชีวิตของชนเผ่า Wayuu

หลาย ๆ ครั้งเราจึงเห็น ‘นก’ ปรากฏตัวในเรื่อง บ่อยครั้งมันก็ได้เป็นตัวละครสำคัญในหลาย ๆ ฉาก หากสังเกตจะเห็นว่านกมักจะปรากฎตัวขึ้นในฐานะ ‘นกทำนายฝัน’ ซึ่งเป็นสิ่งเตือนภัยถึงเรื่องร้ายที่จะเกิดขึ้น ราวกับเป็นเสียงจากจิตวิญญาณให้ระวังตัว เหมือนเช่นในฉากที่ Ursula เห็นนกน้อยสีแดงที่เกาะบนหลังคาจึงบอกให้ Rapayet ระวังตัวไว้ และหัวนกและขานกสีดำที่ปรากฎในฉากที่ Rapayet กำลังตัดสินใจเรื่องการเจรจากับ Anibal เรื่อง Leonidas รวมถึงนกสีดำในบ้านของฉากในช่วงท้ายของหนังและของชีวิต Rapayet ที่ปรากฏขึ้นก่อนที่เขาจะถูก Anibal จบชีวิตลง

จิตวิญญาณแห่งความเป็น Wayuu ในเสียงขับขานของนกเหล่านี้ ย้ำให้เห็นความหมายที่แท้จริงของคำว่า Wayuuที่แปลว่า ‘ผู้คน’ ทำให้การเป็นหนึ่งเดียวกันหรือความเป็นครอบครัวเป็นสิ่งสำคัญมากสำหรับชนเผ่า Wayuu ความเป็น ’คนใน’ และ ’คนนอก’ เป็นเส้นแบ่งสำคัญทางสังคมของชนเผ่า Wayuu ซึ่งเห็นได้จากหลาย ๆ ประโยคที่ Ursula แม่ของ Zaida และยังเป็นนักทำนายอนาคตจากความฝัน ซึ่งยึดมั่นกับความเป็น Wayuu อย่างแน่วแน่ ในฉากที่ Rapayet ลูกเขยของเธอพูดเกี่ยวกับการค้าขายกัญชากับญาติของเขา ‘Anibal’ แต่เธอกลับบอกว่าไม่ควรไปยุ่งเกี่ยวหรือทำค้าขายกับคนนอกแม้ว่าจะเป็นช่องทางที่จะทำเงินได้มากก็ตาม โดยเน้นคำว่า Alijuna ที่แปลว่าคนนอก โดยบอกว่าทำเช่นนั้นจะทำให้ครอบครัวเดือดร้อนโดยอ้างถึงการกระทำอันไร้มนุษยธรรมของ ‘Moises’ เพื่อนของเขาที่อยู่ในฐานะคนนอกเหมือนกัน และนั้นเป็นการไม่ให้ความสำคัญกับครอบครัวซึ่งไม่ใช่ความเป็น Wayuu ที่แท้จริง

คำถามต่อมาคือสังคมหรือครอบครัวในโลกของ Wayuu เป็นแบบไหนกัน จากเรื่องราวที่เกิดขึ้นในหนัง พูดได้ว่าสังคมเผ่า Wayuu เป็นสังคมหญิงเป็นใหญ่โดยแท้ หลาย ๆ ฉากในหนัง จะเห็นว่า Ursula ได้แสดงความเป็นผู้นำในการตัดสินใจเรื่องต่าง ๆ ตั้งแต่ต้นทั้งการจัดการพิธีเลือกคู่ของ Zaida การที่สามีของเธอให้สิทธิ์ขาดในการตัดสินใจยอมให้ลูกสาวแต่งงานกับ Rapayet ในขณะที่ยามที่เกิดเรื่องขึ้นพ่อของ Zaida กลับมาในฐานะของ ‘ผู้ส่งสาร’ ที่ถูกคุ้มครองโดยวัฒนธรรมของ Wayuu หรือมักจะมาด้วยกันกับ Ursula สังเกตได้ว่าเธอจะเป็นผู้ที่ยืนควบคุมอยู่เบื้องหลังสามีของเธอเสมอ สอดคล้องกับความเชื่อเรื่องเทพเจ้าที่หนึ่งในเทพีสำคัญของ Wayuu คือ  Mareiwa ซึ่งเป็นเทพีแห่งน้ำ สายฝน และเป็นถูกบัญญัติในฐานะผู้ให้กำเนิดชีวิต นอกจากนี้ยังเป็นตัวแทนแห่งการปกป้องผู้หญิงอีกด้วย

ความเป็นผู้นำในสังคมของผู้หญิงชาว Wayuu นั้นยังแสดงออกผ่านการเสาหลักในการหาเลี้ยงครอบครัว นับตั้งแต่สมัยก่อน ด้วยการทอผ้าซึ่งเป็นเครื่องแต่งกายของผู้หญิงที่มีลายและสีสันเป็นเอกลักษณ์ และเป็นสิ่งหนึ่งที่ปรากฎในหนังเหมือนเดิมอย่างสม่ำเสมอตลอดหนังทั้งเรื่องแม้ฉากต่าง ๆ ในแต่ละช่วงเวลาของหนังจะเปลี่ยนไป ทั้งอาคารบ้านเรือน ทรัพย์สินเงินทอง หรือสถานะทางสังคมของผู้คนก็ตาม นอกจากนี้ ‘ผ้า’ ยังเป็นสิ่งสำคัญในพิธีกรรมเลือกคู่ ตามที่ปรากฎในฉากเปิดของเรื่อง ในฐานะที่เป็นตัวแทนของความเป็นหญิงของ Wayuu ตามคำพูดที่ว่า ‘การจะเป็นผู้หญิงต้องทอผ้าให้เป็น’ ความรู้ด้านการทอผ้าของหญิงสาวชาว Wayuu ถูกส่งต่อผ่านมาจากรุ่นสู่รุ่น เกิดเป็นรูปแบบที่มีรูปร่างและรูปทรง รวมถึงสีสันที่หลากหลาย ซึ่งเห็นได้จากเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายของตัวละครที่ปรากฎในหนังเรื่องนี้

แม้บทความนี้จะไม่ได้พูดถึงการห่ำหั่นกับของสองตระกูลท่ามกลางสงครามการค้ากัญชาเหมือนเช่นบทความอื่น ๆ เกี่ยวกับหนังเรื่องนี้ แต่เพราะเราเชื่อว่าในหนังทุก ๆ เรื่อง มีหลากหลายมิติมุมมองที่ซ่อนอยู่ อยู่ที่ว่าเราจะมองเห็นมันหรือไม่ก็เท่านั้น เราจึงอยากชวนมาชมหนังเรื่องนี้ในมุมมองใหม่ ๆ อยากให้หนังเรื่องนี้เป็นหนังที่ทุกคนสามารถเข้ามารับชมและเรียนรู้มันไปด้วยกันได้อย่างอิสระในแบบฉบับของตนเอง กันได้ที่ Lido Connect

อ้างอิง
https://www.luloplanet.com/pages/wayuu-culture-indianie-wayuu
https://theculturetrip.com/south-america/colombia/articles/a-brief-history-of-colombias-wayuu-tribe/
https://culturevulture.net/film/birds-passage/
http://textileartscenter.com/blog/history-in-threads-exploring-wayuu-mochilas/

Jinnich T.
Author ( Lido Connect Team )